همه ما با کلمه پاتوق آشنا هستیم، مخصوصا اینکه در روزگار ما اقبال زیادی به این کلمه شده است . بسیاری برای اینکه به مکان خود و یا جمع خویش رنگ و بوی روشن‌فکرانه بدهند تلاش می‌کنند کلمه پاتوق را در معرفی مکان و یا گروه خود استفاده کنند . مانند < کافه تر‌یا پاتوق> و یا < پاتوق هنرمندان > یا < پاتوق دانشجویان هنر> و ...

از همه جالب‌تر آنکه در سیمای جمهوری اسلامی  این روزها سریالی به نام < پاتوق> در حال بخش است .

این درحالی‌ست که در ادبیات فارسی اصولا کلمه پاتوق وجود خارجی ندارد و این کلمه  با اشتباه املایی در میان ما رواج یافته است اما کسی به ان توجه نمی‌کند .در واقع املا‌ء درست این کلمه < پاتوغ > است و نه < پاتوق> .

 این کلمه از دو جز < پا ( واژه فارسی ) +  توغ ( واژه ترکی)‌ > تشکیل شده است . به باور مرحوم سعید نفیسی خاستگاه  این کلمه به تعالیم پیروان آیین < جوان‌مردی و فتّوت > باز می گردد که تحت تاثیر اندیشه های تصوف ایرانی بودند . پیروان این آیین انسانی در ایران هر از چند گاه در محلی جمع می شدند و با یکدیگر به گفت‌گو می پرداختند . به رسم پیروان این آیین در بالای محل اجتماع انها نشانی به شکل پرچم های امروزی بر‌افراخته می شد که نشانی از پیروان آیین جوان‌مردی و فتّوت بود. محل تجمع آنها را در هر کوی و محل < پاتوغ> می نامیدند .

مرحوم دهخدا نیز در لغت‌نامه خود واژه <پاتوغ> را این‌گونه معنی کرده است :

< پاتوغ > : (مرکب از:«پای » فارسی ، به‌معنی محل و جای + توغ ترکی و  آن نیزه ٔکوتاهی است که دُم اسب بر سر آن بندند و بر فراز آن گوئی زرین آویزند و پیشاپیش حکام و سرداران برند، و معنی ترکیبی آن محل عادی اجتماعات لوطیان در محلت یا شهر یا قریه ای است .>

 همچنین مرحوم دهخدا واژه ترکی < توغ > را این گونه معنی می‌کند.

توغ : به معنی علم و نشان . (غیاث اللغات ). توغ ، چیزی است از عالم عَلَم که شکل پنجه بر سر آن نصب کنند و آن بر دو گونه است ، یکی چتر توغ از عالم علم لیکن کوتاه تر از او که قطاسی چند برافزایند و دوم هم از آن عالم ، لیکن درازتر و در علم‌ها این را پایه برتر نهند ... علم مانندی که بر سر آن به جای پرچم منگوله ای از موی اسب یا از پشم ، یا ابریشم آویزند. بیرق ترکان عثمانی و آن دم اسبی بود بر سرنیزه و بر آن گروهه ای از زر. پرچم . تمتم . کرد گاو. غره خاو.

حسن عمید نیز در فرهنگ فارسی عمید ،واژه <پاتوغ> را این‌گونه معنی کرده است :<پای علم ، جایی که پرچم را نصب کنند و گروهی دور آن جمع شوند. جایی که در ساعتهای معین عده ای در آنجا حاضر شوند .>

حال جای شگفتی است که چگونه املاء اشتباه یک لغت بدین شکل رواج یافته است . از ان شگفت انگیز‌تر آنکه در سیمای جمهوری اسلامی با وجود این همه کارشناس ادبیات و اهل ادب که شب و روز در برنامه های آن حضور دارند و ابراز عقیده می‌کنند کسی نیست که املاء درست کلمه « پاتوق» را به برنامه سازان شبکه یک سیما یادآوری کند .